Umami wordt omschreven als de vijfde smaak
De natuur is een alledaags maar complex gegeven. Idem voor onze voeding. Soms
trekken bepaalde zaken ineens de aandacht of we stellen vast dat we het antwoord
op schijnbaar eenvoudige vragen schuldig moeten blijven. Wie kent bijvoorbeeld
de vijfde smaak, umami genoemd? Wij zochten het voor u uit.
Iedereen kent de vier basissmaken: zoet, zout, bitter en zuur. Er werd ons vroeger geleerd dat onze tong verdeeld is in verschillende smaakzones en 4 basissmaken kan herkennen (bv. zoet op de tip van de tong, bitter dicht bij de keelholte). Al sinds het begin van de 20ste eeuw bestaan er wetenschappelijke inzichten die deze stellingen onderuit halen. Ze worden echter maar zeer traag door iedereen aanvaard.
Vooreerst is er het misverstand van de verschillende smaakzones op de tong.
De vier basissmaken worden door alle smaakpapillen over heel de tong herkend.
Afhankelijk van de plaats op de tong zijn de smaakpapillen wel wat gevoeliger
voor de ene smaak en wat minder voor een andere. Het uittekenen van deze verschillen
in gevoeligheid op de kaart van de tong is verkeerdelijk geïnterpreteerd
als zouden er verschillende en sterk gescheiden smaakzones bestaan.
Het concept van de vier basissmaken is volgens verschillende wetenschappers
eveneens achterhaald. Voor hen staat vast dat onze smaakpapillen ook gevoelig
zijn voor een vijfde smaak, namelijk umami. De Japanse professor Kikunae Ikeda
beschreef reeds in 1908 een nieuwe basissmaak tijdens het proeven van een bouillon
op basis van zeewier. Hij was ervan overtuigd dat deze smaak niet kon worden
samengesteld uit de vier andere basissmaken. Professor Ikeda vond deze nieuwe
smaak een aangename smaakervaring en noemde deze daarom umami, het Japanse woord
voor smakelijk.
Een smaak omschrijven is altijd moeilijk en dit geldt in het bijzonder voor
de umamismaak die niet kan terugvallen op de bekende basissmaken. Termen als
hartig, vleessmaak en bouillonachtig zijn vaak gebruikt in een poging de umamismaak
te omschrijven. Tot op vandaag is geen enkele Westerse taal erin geslaagd een
eigen term voor de vijfde smaak in te voeren. Vandaar dat nog overal de Japanse
naam wordt gebruikt.
Mononatriumglutamaat
Professor Ikeda ontdekte dat de stof die verantwoordelijk is voor de umamismaak het mononatriumzout van het aminozuur glutaminezuur is. Zijn ontdekking werd onmiddellijk in de praktijk toegepast. Het gebruik van mononatriumglutamaat (monosodiumglutamaat of MSG) als smaakversterker is sindsdien een vaste gewoonte in de Aziatische keuken. In het begin van de 20ste eeuw werd MSG geëxtraheerd uit zeewier. Vandaag wordt MSG geproduceerd door fermentatie van melasse van suikerriet, suikerbiet, zetmeel of maïs.
Het aminozuur glutaminezuur is een van de twintig bouwstenen van de eiwitten
en komt voor in eiwitten van zowel dierlijke als plantaardige oorsprong. Glutaminezuur
is wellicht het meest frequent voorkomende aminozuur in de menselijke voeding.
Glutaminezuur gebonden in een eiwit heeft geen smaakeigenschappen. Bij de afbraak
van eiwitten wordt glutaminezuur in de vorm van mononatriumglutamaat vrijgesteld.
Dit gebeurt onder meer tijdens de bereiding van vlees en vis, wanneer fruit
en tomaten rijpen, wanneer kaas rijpt en tijdens diverse andere fermentaties.
Daarnaast bevatten een aantal voedingsmiddelen van nature het glutamaat (zie
tabel 1). Bij het eten van al deze voedingsmiddelen kan onze tong het vrijgestelde
mononatriumglutamaat proeven. Het is dus verkeerd om te denken dat de umamismaak
enkel ontstaat door toevoeging van mononatriumglutamaat.
Tabel 1: Glutamaat komt van nature voor in verschillende voedingsmiddelen.
Gebonden glutamaat (mg/100 g) |
Vrij glutamaat (mg/100 g) |
|
| Melk en melkproducten | ||
| Koemelk | 819 |
2 |
| Moedermelk | 229 |
22 |
| Gerijpte kaas (type Parmezaan) | 9847 |
1200 |
| Gevogelte producten | ||
| Eieren | 1583 |
23 |
| Kip | 3309 |
44 |
| Eend | 3636 |
69 |
| Vlees | ||
| Rund | 2846 |
33 |
| Varken | 2325 |
23 |
| Vis | ||
| Kabeljauw | 2101 |
9 |
| Makreel | 2382 |
36 |
| Zalm | 2216 |
20 |
| Groenten | ||
| Erwten | 5583 |
200 |
| Wortelen | 218 |
33 |
| Ui | 208 |
18 |
| Spinazie | 289 |
39 |
| Tomaten | 238 |
140 |
| Groene pepers | 120 |
32 |
Bron: Food Technology (1987), 41(5), 143-145
Mononatriumglutamaat werd pas in 2000 officieel erkend als smaakstof
nadat Amerikaanse onderzoekers hadden gevonden welke receptor op de tong de
prikkel van het mononatriumglutamaat omzet in een elektrisch signaal naar de
hersenen. Verder onderzoek heeft aangetoond dat ook nog andere verbindingen
de umamismaak kunnen opwekken, namelijk de 5’-ribonucleotiden of DNA-fragmenten
van celkernen die onder meer frequent voorkomen in vlees. Het dinatrium-5’-inosinaat
(IMP) en het dinatrium-5’-guanilaat (GMP) wekken de umamismaak bovendien
op bij beduidend lagere concentraties dan het MSG. Daarenboven hebben ze een
sterk synergetische interactie met glutamaat. Er moeten slechts zeer kleine
hoeveelheden van IMP of GMP worden toegevoegd aan voedingsmiddelen die van nature
vrij glutamaat bevatten om een intense umamismaak te bekomen.
MSG is veilig
De toevoeging van MSG als smaakstof is lang omstreden geweest. MSG werd ten onrechte beschouwd als de oorzaak van het zogenaamde ‘Chinees Restaurant’-syndroom. De symptomen van dit syndroom zijn onder meer een stijve nek, een drukkend gevoel in het gezicht en het bovenste deel van de borst, braakneigingen en zweten. Deze klachten zouden zich manifesteren na een maaltijd in een Aziatisch restaurant waar rijkelijk MSG wordt gebruikt. Grondig onderzoek heeft echter aangetoond dat er geen enkel rechtstreeks verband is tussen de opname van MSG en deze symptomen. Uit toxicologisch onderzoek blijkt bovendien dat een normaal verbruik van producten rijk aan vrij glutamaat of met toegevoegd MSG veilig is voor alle bevolkingsgroepen inclusief kinderen en zwangere vrouwen. Toevoeging van MSG aan de voeding van ouderen kan bijdragen tot een betere nutritionele status van deze ouderen. Veroudering gaat immers gepaard met een afname van de geur en de smaak wat uiteindelijk aanleiding kan geven tot een inadequate voedselinname. Toevoeging van MSG aan vlees, kip, vis, soep en stoofpotjes versterkt de natuurlijke aroma’s van deze voedingsmiddelen en kan verzwakte ouderen ertoe aanzetten meer te eten. MSG bevat ten slotte slechts een derde van de hoeveelheid natrium in keukenzout (natriumchloride).
De fysiologische rol van smaak
Men vermoedt dat smaak ons moet helpen om gezonde voedselkeuzes te maken. De
bittere smaak wordt algemeen beschouwd als een signaal voor een mogelijk giftig
product. Voedingsmiddelen die een toxische stof bevatten, smaken meestal bitter.
Zuur zou de mens moeten beschermen tegen het eten van bijvoorbeeld onrijp fruit
dat vaak minder gunstige nutritionele eigenschappen heeft. Zout is geassocieerd
met natriumionen die weliswaar met mate nodig zijn voor het goed functioneren
van het organisme. Zoet wordt geassocieerd met koolhydraten, een belangrijke
bron van energie. Op dezelfde manier zou umami een aanduiding zijn voor de aanwezigheid
van eiwitten. Tot op vandaag heeft men nog geen smaak gevonden die in verband
kan worden gebracht met de derde belangrijke groep van nutriënten, namelijk
de vetten.
Bron:
- Can you also taste umami? Researchers have unraveld the mystery of the fifth
sense of taste. Inspire 2002 (1), 20-23.
- The International Food Information Council Foundation Review on Monosodium
Glutamate: Examining the Myths (1994),
- http://www.familyhaven.com/health/ir-msg.html
Enige feedback op dit artikel kunt u hier geven:
Terug naar Koksforum artikelen
